Sözlük
Endüstriyel ilişkiler sözlüğü
Sendikal süreçlerden toplu iş sözleşmesine, grevden dijital İK’ya kadar sahada en sık karşılaşılan kavramlar. Her terimde kısa bir tanım, yasal dayanak ve gerektiğinde sahadan bir not var.
Örgütlenme ve yetki Toplu iş sözleşmesi Uyuşmazlık ve grev Saha ve çalışma hayatı Dijital İK ve veri
Örgütlenme ve yetki
İşkolu
Bir işyerinde yürütülen asıl işin niteliğine göre belirlenen faaliyet alanıdır. Sendikalar işkolu esasına göre kurulur ve bir işyeri tek bir işkoluna girer; işyerinin işkolu, yardımcı işlere göre değil asıl işe göre belirlenir. Türkiye’de 20 işkolu vardır; örneğin gıda sanayii 2 numaralı işkoludur.
Sahadan: Fason ya da yardımcı işlerde işkolu tespiti hatası, yetki sürecinin en sık itiraz konusudur.
İşkolu barajı
Bir işçi sendikasının toplu iş sözleşmesi yapabilmesi için, kurulu olduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birini üye olarak kaydetmiş olması gerekir. Oranlar, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının Ocak ve Temmuz aylarında yayımladığı istatistiklere göre hesaplanır.
Sendika üyeliği
İşçi, dilediği sendikaya üye olmakta ve üyelikten çekilmekte serbesttir. Hem üyelik hem çekilme e-Devlet üzerinden yapılır; işveren üyelik bilgisini bu kayıtlar ve sendikanın bildirimi üzerinden öğrenir.
Sahadan: Sendika üyeliği KVKK’ya göre özel nitelikli kişisel veridir. İK sistemlerinde bu bilgiye kimlerin erişebildiği ayrıca sınırlanmalıdır.
Yetki tespiti
Toplu iş sözleşmesi yapma yetkisinin hangi sendikada olduğunun Bakanlıkça belirlenmesidir. İşkolu barajını aşan sendika, işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasını, işletme düzeyinde ise yüzde kırkını üye yapmışsa yetkili sayılır. Bakanlık başvuruyu altı iş günü içinde taraflara bildirir.
Sahadan: İşveren açısından ilk iş, başvuru tarihindeki çalışan listesinin doğru ve eksiksiz olmasıdır. Taşeron, stajyer ve yönetici ayrımları burada belirleyicidir.
Yetki itirazı
Yetki tespitine, tespit yazısının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde iş mahkemesine itiraz edilebilir. İtiraz, karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur.
Yetki belgesi
Yetki tespiti kesinleştikten sonra görevli makamın yetkili sendikaya ve işverene gönderdiği belgedir. Toplu görüşme süreci bu belgeyle başlar.
İşyeri sendika temsilcisi
Yetkili sendikanın işyerinde işçilerle işveren arasındaki iletişimi sağlamak için atadığı temsilcidir. Sayısı işçi sayısına bağlıdır: 50 işçiye kadar 1, 51–100 arası en çok 2, 101–500 arası en çok 3, 501–1.000 arası en çok 4, 1.001–2.000 arası en çok 6, 2.000’den fazla işçide en çok 8 temsilci atanabilir. Temsilcilerden biri baş temsilci olarak görevlendirilir.
Sahadan: Temsilciyle kurulan düzenli ve kayıtlı iletişim, sahadaki birçok sorunu uyuşmazlığa dönüşmeden çözer.
Temsilci güvencesi
İşveren, işyeri sendika temsilcisinin iş sözleşmesini haklı bir neden olmadıkça ve nedenini yazılı olarak açıkça belirtmedikçe feshedemez. Temsilci, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde dava açabilir.
Sendikal tazminat
İşe alım, çalışma koşulları ya da fesih gibi konularda sendika üyeliği veya sendikal faaliyet nedeniyle ayrım yapılması hâlinde işçiye ödenen tazminattır. Tutarı, işçinin bir yıllık ücretinden az olamaz.
Toplu iş sözleşmesi
Toplu iş sözleşmesi (TİS)
İşçi sendikası ile işveren sendikası ya da sendika üyesi olmayan işveren arasında; iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesi ile tarafların karşılıklı hak ve yükümlülüklerini düzenlemek için yapılan yazılı sözleşmedir. En az bir, en çok üç yıl süreli yapılabilir.
İşyeri, işletme ve grup TİS
TİS tek bir işyeri için yapılabilir. Aynı işverenin aynı işkolunda birden fazla işyeri varsa sözleşme ancak işletme düzeyinde yapılabilir. Grup TİS ise tarafların anlaşmasıyla bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, birden çok işvereni kapsayacak şekilde yapılır.
Yeni dönem yetki başvurusu
Yürürlükteki sözleşmenin bitimine yüz yirmi gün kala yeni dönem için yetki başvurusu yapılabilir. Bu takvim, işveren tarafında maliyet hazırlığının da başlama noktasıdır.
Toplu görüşme
Yetki belgesinin alınmasından itibaren on beş gün içinde karşı taraf toplu görüşmeye çağrılır; aksi hâlde yetki belgesi hükümsüz kalır. Taraflar çağrıdan itibaren altı iş günü içinde görüşmenin yerini ve zamanını belirler. Görüşmeler ilk toplantıdan itibaren altmış gün sürer.
Sahadan: Masaya ilk teklifle değil, maliyet senaryolarıyla oturmak süreci kısaltır.
Dayanışma aidatı
Sendikaya üye olmayan işçinin, yürürlükteki TİS’ten yararlanmak için sendikaya ödediği aidattır. Tutarı üyelik aidatını aşamaz; yararlanma talep tarihinden itibaren geçerlidir.
Ardılık etkisi
Süresi biten bir TİS’in hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesinin hükmü olarak devam eder. Böylece sözleşmesiz dönemde çalışanın hakları ortadan kalkmaz.
Seyyanen ve oransal zam
Seyyanen zam, ücret düzeyinden bağımsız olarak herkese aynı tutarda verilen artıştır; düşük ücretlerde oransal etkisi daha büyüktür. Oransal zam ise her ücrete aynı yüzdeyle uygulanır. Pek çok TİS ikisini birlikte kullanır.
Sahadan: Seyyanen kısım ücret skalasını sıkıştırır; kıdem ve görev farklarını korumak için etkisinin önceden simüle edilmesi gerekir.
Enflasyon farkı ve refah payı
Enflasyon farkı, sözleşme döneminde gerçekleşen enflasyon belirli bir oranı aşarsa ücretlere eklenen telafi artışıdır. Refah payı ise enflasyonun üzerinde verilen ve gerçek ücret artışı sağlayan kısımdır.
İkramiye ve sosyal yardımlar
TİS’lerde ücret dışında yer alan ödemelerdir: ikramiye, yakacak, bayram, evlilik, doğum ve ölüm yardımları, giyim ve yemek gibi kalemler. Toplam işçilik maliyetinin önemli bir kısmını oluştururlar.
Sahadan: Zam görüşmelerinde sosyal yardımların toplam maliyete etkisi çoğu zaman ücret zammı kadar belirleyicidir.
Uyuşmazlık ve grev
Toplu iş uyuşmazlığı
Toplu görüşmede anlaşma sağlanamaması ya da taraflardan birinin görüşmeye gelmemesi hâlinde ortaya çıkan durumdur. Taraflardan biri bunu altı iş günü içinde görevli makama bildirir; aksi hâlde işçi sendikasının yetkisi düşer.
Arabulucu
Uyuşmazlık bildirimi üzerine görevli makamın altı iş günü içinde atadığı, tarafları uzlaştırmaya çalışan kişidir. Görev süresi on beş gündür; taraflar anlaşırsa en çok altı iş günü uzatılabilir. Anlaşma olmazsa arabulucu üç iş günü içinde rapor düzenler.
Sahadan: Arabuluculuk aşaması, tarafların masadan kalkmadan son kez veriyle konuşabildiği evredir.
Grev kararı
İşçi sendikası, arabulucunun düzenlediği uyuşmazlık tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde grev kararı alıp uygulayabilir. Grevin başlama tarihi karşı tarafa altı iş günü önceden bildirilir. Süreler kaçırılırsa yetki düşer.
Grev oylaması
Grev kararı ilan edildikten sonra işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte biri, altı iş günü içinde grev oylaması yapılmasını isteyebilir. İşyerindeki işçilerin salt çoğunluğu grev yapılmaması yönünde oy verirse grev yapılamaz.
Lokavt
İşverenin, işyerindeki faaliyeti tamamen durduracak biçimde işçileri topluca işten uzaklaştırmasıdır. Ancak işçi sendikasının grev kararına karşı, grev kararının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınabilir.
Grevin ertelenmesi
Genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikte görülen ya da kanunda sayılan diğer hâllerdeki grev ve lokavtlar, Cumhurbaşkanı kararıyla altmış gün ertelenebilir. Süre sonunda anlaşma sağlanamazsa taraflar Yüksek Hakem Kuruluna başvurabilir.
Grev yasakları
Kanunda sayılan bazı iş ve işyerlerinde grev ve lokavt yapılamaz. Bu yerlerde uyuşmazlık, grev yerine Yüksek Hakem Kurulu yoluyla çözülür.
Yüksek Hakem Kurulu
Grev yasağı, grev ertelemesi ya da grev oylamasında grev yapılmaması kararı gibi durumlarda toplu iş uyuşmazlığını kesin olarak çözen kuruldur. Kararları kesindir ve TİS hükmündedir.
Özel hakem
Taraflar, uyuşmazlığın her aşamasında anlaşarak uyuşmazlığı kendi seçtikleri bir özel hakeme götürebilir. Özel hakem kararı da TİS hükmündedir.
Saha ve çalışma hayatı
Fazla çalışma
Haftalık 45 saati aşan çalışmadır. Her saati için ücret yüzde elli zamlı ödenir ve yıllık toplamı 270 saati geçemez. Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir.
Sahadan: Yıllık 270 saat sınırı, ay sonunda değil yıl içinde izlenmelidir; puantaj sistemine erken uyarı koymak en pratik çözümdür.
Toplu işçi çıkarma
Bir ay içinde, 20–100 işçi çalışan işyerlerinde en az 10, 101–300 işçi çalışanlarda en az yüzde 10, 301 ve üzeri işçi çalışanlarda en az 30 işçinin aynı nedenle çıkarılmasıdır. İşveren bunu en az otuz gün önceden sendika temsilcilerine, bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirir.
Disiplin kurulu
Çoğu TİS’te öngörülen, işçi ve işveren temsilcilerinden oluşan ve disiplin cezalarını karara bağlayan kuruldur. Kurulun yapısı ve işleyişi TİS’te düzenlenir.
Sahadan: Kararların gerekçeli ve tutarlı olması, hem iş barışı hem olası davalar açısından belirleyicidir.
PDKS ve puantaj
Personel devam kontrol sistemi (PDKS), çalışanların giriş ve çıkışlarını kaydeder. Puantaj ise bu kayıtların ücret hesabına esas olacak şekilde çalışma, fazla mesai, izin ve devamsızlık olarak sınıflandırılmasıdır.
Dijital İK ve veri
İK analitiği
Devamsızlık, işgücü devri, fazla mesai ve işçilik maliyeti gibi İK verilerinin düzenli olarak ölçülüp karar almak için kullanılmasıdır. Amaç rapor üretmek değil, sorunu büyümeden görmektir.
TİS maliyet simülasyonu
Farklı zam önerilerinin, sosyal yardımların ve kıdem etkilerinin sözleşme dönemi boyunca toplam işçilik maliyetine etkisini önceden hesaplamaktır. Taraflar arasında tartışmayı rakamlara dayandırır.
Sahadan: Seyyanen ve oransal kısmın, enflasyon farkının ve yan ödemelerin ayrı ayrı modellenmesi masadaki pazarlığı netleştirir.
Özel nitelikli kişisel veri
Sağlık, sendika üyeliği, din, ceza mahkûmiyeti gibi, açığa çıktığında ayrımcılığa yol açabilecek verilerdir. İşlenmeleri daha sıkı şartlara bağlıdır ve ek güvenlik önlemleri gerektirir.
Aydınlatma yükümlülüğü
İşverenin, çalışanların kişisel verilerini hangi amaçla, hangi hukuki sebeple işlediğini ve kimlere aktardığını çalışanlara bildirme yükümlülüğüdür. Açık rızadan farklıdır: her veri işleme faaliyeti için aydınlatma gerekir.
Algoritmik yönetim
Vardiya planlama, performans değerlendirme ya da işe alım gibi kararların tamamen veya kısmen yazılım ve yapay zekâ sistemlerine dayandırılmasıdır. Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası, işe alım ve çalışan yönetiminde kullanılan sistemleri yüksek riskli kabul eder.
Sahadan: Sendikalı işyerlerinde bu tür sistemlerin temsilcilere önceden anlatılması, güven sorununu baştan çözer.
Bu sözlük bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Süre ve oranlar Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmıştır; somut bir uyuşmazlıkta güncel mevzuat metnine ve uzman görüşüne başvurun.
