Üretim sahasında fazla mesai aynı anda üç şeydir: bir maliyet kalemi, bir yasal uyum konusu ve çalışanın dinlenme hakkıyla ilgili bir iş barışı meselesi. Bu raporu, fazla mesaiyi ay sonunda bakılan bir tablo olmaktan çıkarıp üretimle birlikte okunabilen, sorunu büyümeden gösteren bir karar aracına dönüştürmek için geliştirdim.
Bu sayfadaki rapor, yaklaşık 1.000 çalışanlık bir üretim tesisinin dört yıllık yapısını taklit eden anonimleştirilmiş örnek veriyle çalışıyor: 21 binden fazla çalışan-ay kaydı ve aylık üretim miktarları. Raporu açıp filtreleri kendiniz deneyebilir, aynı yapıdaki örnek Excel dosyasını indirebilirsiniz.
Neyi çözüyor?
Çoğu işyerinde fazla mesai bordro için toplanır ama yönetim için okunmaz. Sorunlar da genellikle geç fark edilir. Bu rapor şu dört soruya erken cevap vermek için tasarlandı:
- Yasal sınır: Yıllık 270 saatlik fazla çalışma sınırına kimler yaklaşıyor? Bu, yıl sonunda değil yıl içinde görülmeli.
- Maliyet: Fazla mesainin ne kadarı daha pahalı olan hafta sonu ve genel tatil çalışmasından geliyor?
- İnsan: Fazla mesai birkaç kişinin omzunda mı birikiyor? Art arda aylar boyunca yüksek mesai yapanlar kimler?
- Planlama: Fazla mesai gerçekten üretim artışından mı geliyor, yoksa kadro ve vardiya planlamasındaki bir açığı mı kapatıyor?
Rapor nasıl çalışıyor?
Rapor tek bir HTML dosyasından oluşuyor ve veriyi iki sayfalı bir Excel dosyasından okuyor: çalışan bazında aylık çalışma süreleri (Data) ve ürün grubu bazında aylık üretim miktarı (UretimTon). Ek bir yazılım ya da sunucu gerekmiyor; tüm hesaplamalar tarayıcıda yapılıyor. Excel’e yeni ay eklendiğinde dosyayı yeniden yüklemek yeterli.
1. Çalışma Süreleri Analizi
- Temel ve İK göstergeleri: Toplam fazla mesai, kişi başı aylık fazla mesai, fazla mesainin normal çalışmaya oranı, katılım, FTE eşdeğeri ve 270 saat kontrolü. Her kartta önceki yılın aynı aylarına göre değişim görünüyor.
- Zaman serisi ve sezonsallık: Hafta içi, hafta sonu ve genel tatil kırılımıyla aylık trend; aynı ayın farklı yıllardaki karşılaştırması.
- Organizasyon kırılımı: Direktörlük, departman ve görev bazında sıralama; departman × ay ısı haritası.
- Çalışan profili: Yaka rengi, sözleşme türü, cinsiyet ve sendikal durum bazında karşılaştırma.
- Yasal uyum ve risk: 270 saat sınırını aşanlar ve sınıra yaklaşanlar, yıl sonu projeksiyonu, kronik fazla mesai ve tükenmişlik risk skoru.
- Maliyet ve kadro hareketi: Zamlı saat eşdeğeri (isteğe bağlı olarak TL), kapasite kullanımı, kayıp süre ve aylık giriş-çıkışlar.
2. İş Gücü Verimlilik Analizi
- Üretim ve iş gücü birlikte: Üretim, çalışan sayısı, fazla mesai ve toplam işçilik saati aynı ölçekte (endeks) izleniyor.
- Verimlilik göstergeleri: İşçilik saati başına kg, ton başına işçilik saati, kişi başı üretim ve 100 ton üretim başına çalışan sayısı.
- Esneklik analizi: Aylık üretimle fazla mesai, çalışan sayısı ve işçilik saati arasındaki ilişki; korelasyon ve eğim.
- Hedef boşluğu: Belirlenen verimlilik hedefine göre her ayın farkı ve hedefte kalınsaydı tasarruf edilebilecek işçilik saati.
- Simülasyonlar: Üretim hedefi için gereken işçilik ve kadro; fazla mesainin bir kısmının yeni istihdamla karşılanması senaryosu.
Göstergeler nasıl hesaplanıyor?
Bir göstergenin değeri, hesaplama yöntemi şeffaf olduğu ölçüde güven verir. Rapordaki başlıca göstergeler şunlar:
| Gösterge | Hesaplama | Ne söyler? |
|---|---|---|
| Kişi başı aylık FM | Toplam FM ÷ çalışan-ay kaydı | Ortalama yük. Ayda 22,5 saat, yıllık 270 saatin aylık temposudur. |
| FM / normal çalışma | Toplam FM ÷ toplam normal çalışma süresi | Normal kapasitenin ne kadarının fazla mesaiyle tamamlandığı |
| Katılım oranı | FM yapan çalışan-ay ÷ tüm çalışan-ay | Fazla mesainin geniş bir tabana mı, dar bir gruba mı yayıldığı |
| FTE eşdeğeri | Aylık ortalama FM ÷ ortalama normal çalışma süresi | Fazla mesainin kaç tam zamanlı çalışana denk geldiği |
| Hafta sonu + genel tatil payı | (Hafta sonu FM + genel tatil FM) ÷ toplam FM | Daha maliyetli ve dinlenmeyi etkileyen mesainin ağırlığı |
| FM yoğunlaşması | En çok FM yapan %10’un toplamdaki payı | Yükün belirli kişilerde birikip birikmediği |
| 270 saat kontrolü | Çalışan-yıl bazında kümülatif FM | Sınırı aşanlar, 216–270 saat arasındaki risk grubu ve yıl sonu projeksiyonu |
| Risk skoru (0–100) | Aylık ort. FM %40 + ardışık yüksek ay %25 + 270 saate yakınlık %20 + hafta sonu/tatil payı %15 | Tükenmişlik riski taşıyan çalışanların önceliklendirilmesi |
| Maliyet eşdeğeri | Hafta içi ×1,5 · hafta sonu ×1,5 · genel tatil ×2 (değiştirilebilir) | Fazla mesainin zamlı saat ya da TL karşılığı |
| İşçilik verimliliği | Üretim (kg) ÷ (normal çalışma + FM saati) | Bir saat işçilikle üretilen miktar |
| Ton başına işçilik | İşçilik saati ÷ üretim (ton) | Bir ton üretimin kaç saatlik emekle yapıldığı |
Raporu okurken ilk bakılacak üç yer
- “270 saat sınırını aşan” kartı: Yalnızca bugünkü aşımları değil, mevcut tempoyla yılı aşacak kişi sayısını da gösterir. Önlem almak için en uygun zaman yılın ilk yarısıdır.
- FM yoğunlaşması ve kronik fazla mesai listesi: Toplam fazla mesai makul görünürken yükün küçük bir grupta biriktiği durumları ortaya çıkarır. İş yükü dengesi ve dinlenme süreleri burada konuşulmalıdır.
- Üretim–fazla mesai esneklik grafiği: Üretim arttıkça fazla mesai artıyorsa bu beklenen bir tablodur. Üretimle ilişkisi zayıf, sürekli yüksek bir fazla mesai ise planlama ya da kadro açığına işaret eder.
Simülasyonlar: fazla mesai mi, yeni istihdam mı?
Raporun en çok tartışma açan bölümü simülasyonlar oluyor. Üretim hedefi simülatörü, hedeflenen aylık üretim için gereken işçilik saatini mevcut verimlilik ve kadroyla karşılaştırıyor; açığın fazla mesaiyle mi, ek çalışanla mı kapatılacağını ve fazla mesainin yasal tempoyu aşıp aşmayacağını gösteriyor. Fazla mesai → istihdam simülasyonu ise mevcut fazla mesainin belirli bir oranını yeni istihdamla karşılamanın kadroya ve zam farkına etkisini hesaplıyor.
Bu hesaplar doğrusal varsayımlara dayanıyor; öğrenme eğrisi, makine kapasitesi ve devamsızlık dikkate alınmıyor. Yine de yönetimle “biraz daha mesaiyle idare edelim” ile “kadro açalım” arasındaki konuşmayı rakama bağlamak için güçlü bir başlangıç noktası sunuyor.
Veri yapısı
Rapor, sütun adlarını otomatik tanıyor; aşağıdaki yapıdaki bir Excel dosyası yeterli. Bordro ya da PDKS sisteminden alınan aylık dökümler çoğu zaman küçük düzenlemelerle bu yapıya getirilebiliyor.
| Sayfa | Sütunlar |
|---|---|
| Data (çalışan-ay) | Yıl, Ay, Sicil No, Adı Soyadı, Direktörlük, Departman, Unvan, Görev, Cinsiyet, Yaka Rengi, Sözleşme Türü, Sendikal Durum, Normal Çalışma Süresi, Hafta İçi / Hafta Sonu / Genel Tatil Fazla Mesai Süresi |
| UretimTon (üretim) | Yıl, Ay, Ürün Grupları, Üretim Miktarı (Kg) |
Rapor ayrıca veriyi okurken başta kalan yıldız işaretleri ve fazla boşluklar gibi küçük hataları temizliyor ve kaç hücrenin düzeltildiğini sayfanın altında bildiriyor.
Kendi verinizle denemek
Raporu açtıktan sonra Dosya Yükle düğmesiyle aynı yapıdaki kendi Excel dosyanızı seçebilirsiniz. Dosya yalnızca kendi tarayıcınızda işlenir, hiçbir sunucuya gönderilmez. Örnek veriye dönmek için ana sayfadaki Örnek veriye dön bağlantısını kullanabilirsiniz. Raporu geniş ekranda, bilgisayardan incelemenizi öneririm.
Rapor ve örnek veri
İnteraktif rapor: Çalışma Süreleri ve İş Gücü Verimlilik Raporu
Örnek veri (Excel): Calisma_Sureleri_Ornek_Veri.xlsx
İlgili içerikler: Sözlük: Fazla çalışma · İK KPI Analizi · PDKS ve Puantaj Takibi · Yapay zekâ fabrikada İK’yı nasıl değiştirir?
Bir Cevap Yazın